Het draait om historisch besef

Eerder schreef ik in deze weblog dat het draait om pi en om de vrijwillige molenaar. Natuurlijk is dat maar een stukje van de waarheid. Eigenlijk draait het om de geschiedenis van de molen en van de inwoners van Sumar. Het draait om historisch besef ten aanzien van eerdere generaties in en om Sumar, die industriële monumenten vervaardigden om te voorzien in hun levensonderhoud. Monumenten zoals molens, historische gebouwen en standbeelden geven ons enig inzicht in vroegere tijden, ongeacht of die vroegere tijden in onze huidige beleving meer of minder fraai waren. Monumenten verdienen het om behouden te worden voor toekomstige generaties, om de geschiedenis door te geven.

De Gemeente Tytsjerksteradiel, eigenaar van de molen, is zich hier gelukkig van bewust en investeert regelmatig in het onderhoud van De Hoop, één van de ca. 1.200 molens die nog bestaan in Nederland.

Ooit, omstreeks het jaar 1700, stonden er zo’n 12.000 molens in Nederland te draaien. Door het droogmalen van polders werd het bebouwbare landoppervlakte vergroot. Door migratie van bevolkingsgroepen uit zuid Europa naar de welvarende Nederlanden was er steeds meer capaciteit nodig aan koren- en zaagmolens, om maar eens twee verschillende industriemolens te noemen. De magen van de groeiende bevolking moesten worden gevuld. De zeemacht en de VOC hadden hout nodig om hun bestand aan schepen op peil te houden en te vergroten. Ook voor huisvesting en bedrijven was heel veel zaagcapaciteit nodig.

Na de Gouden Eeuw ging het langzaam bergafwaarts met het aantal molens, en de opkomst van het stoomtijdperk in de loop van de 19de eeuw vormde feitelijk de genadeslag voor veel wind-aangedreven molens. De toenmalige duurzame industrie met windmolens werd de nek omgedraaid, de productiviteit moest omhoog, en dat was niet realiseerbaar met ouderwetse weersafhankelijke werktuigen.

1867 De Hoop te Sumar

Ondanks de opkomst van stoomwerktuigen werd er in Sumar nog een molen geplaatst in 1867, waarmee tot 1947 door beroepsmolenaar Anne van de Wal is gemalen. In de stenen onderbouw van de molen is een steen met dit jaartal aangebracht. Het jaartal 1874 in de gietijzeren bovenas duidt erop, dat er later (misschien na de brand van 1882) een andere as in de molen is geplaatst. Volgens overlevering zou de houten bovenbouw van de molen oorspronkelijk in Kootstertille hebben gestaan en vandaar naar Sumar zijn overgeplaatst.

Hoe dan ook, wij gaan uit van het jaartal 1867 in de onderbouw. En dat betekent dat de molen dit jaar 150 jaar bestaat. Een jubileum dus, en dat feest vieren we op zaterdag 7 oktober aanstaande, ijs en weder dienende. Voor het feestprogramma klik hier.

Meer informatie over Korenmolen De Hoop is te vinden in het boekje “’De Hoop’, De laatste industriemolen in Tytsjerksteradiel, dat gemaakt is door oud molenaar Kees Spithost. Het boekje is te koop op de molen, ook op zaterdag 7 oktober a.s.

Het draait om vrijwilligers

Het onderhoud van De Hoop wordt voor een belangrijk deel uitgevoerd door gerenommeerde molenmakers, aannemers en schilders. Maar ook de vrijwillige molenaars dragen hier een flink steentje aan bij. En je kunt er oud mee worden!

In juni liet de builmachine het afweten. Met die grote ronddraaiende zeef wordt de met onze molenstenen gemalen tarwe gesplitst, van volkoren tarwe naar de delen tarwebloem, gries en zemelen.

Door een versleten lager van een van de aandrijfwielen liep de snaar van het wiel, zoals bij een fiets de ketting er wel eens af wil lopen. Gelukkig was daar onze 84-jarige molenaar Rein die thuis een draaibank heeft staan. Binnen een week had hij een nieuw lager in het centrum van het versleten wiel aangebracht. De builmachine draait inmiddels zijn rondjes weer.

Ook in deze vakantietijd wordt er gewerkt in de molen. Op zaterdag 5 augustus is het laatste door weer en wind aangetaste windbord vervangen door een nieuw exemplaar, dat wederom vakkundig door de 83-jarige molenaar Jaap werd gefabriceerd. Weken achtereen was hij bezig met kopiëren, zagen, schaven, passen en meten, kitten, verven, schuren en wederom verven totdat hij tevreden was. Alleen het paswerk en het bevestigen hoog in de wieken liet hij wijselijk over aan zijn klimmende collega’s. De vaste windborden in de wieken zijn nu weer in goede conditie, een klus die ruim 100 uur inzet van onze vrijwilligers vroeg.

Inmiddels is gestart met de schoonmaak en renovatie van het maalkoppel dat zich aan de noordzijde op de steenzolder bevindt. Begonnen is de kuip om de stenen te ontmantelen om vervolgens de binnenzijde grondig te reinigen van de in de loop der tijd aangekoekte meelaanslag.

Afgelopen weekend zijn door de molenaars Meindert (73) en Harry (69) de stenen van elkaar gescheiden. Eerst is de aandrijvende steenspil met klauwijzer weggetakeld, vervolgens is met behulp van de steenkraan de loper van de rijn gelicht, daarna omgedraaid en op balken naast en deels boven de ligger geplaatst. Tevens zijn de bolspil en de rijn , waarop de loper rust weggenomen. Ter toelichting bijgaand een technisch tekeningetje voor de liefhebbers.

Er is een begin gemaakt met schoonmaken van de loper en het inspecteren van de technisch toestand ervan. Is de steen nog oké, is het slijpsel (maalgedeelte nog scherp of moet er door de molenaars gebild worden met de bilhamer, of besteden we dat uit aan een gespecialiseerd bedrijf. En ook de onderste vaste steen, de ligger, ontkomt niet aan zo’n schoonmaakbeurt en inspectie.

loper – ligger – bilhamer

De bolspil rust een zolder lager op de zogenaamde pasbalk. Die balk is aan vervanging toe. Op de begane grond ligt inmiddels een zware lariksbalk waaruit de nieuwe pasbalk zal worden gezaagd. Maar voordat dat gebeurt naderen we alweer het einde van de zomer.

Wilt je ook eens een open maalkoppel aanschouwen. Grijp dan nu je kans. We zijn iedere zaterdag open van 9:00 tot 14:00 uur

Het draait om π.

Hij heeft een klap van de molen. Dat zegt men wel van iemand die niet goed bij zijn verstand is. Technisch gesproken kan een molenwiek een rake klap uitdelen, wanneer je even niet oplet.

Het is ook niet verstandig om in de buurt van draaiende wieken te komen, daarom zorgen de molenaars er voor dat de toegang tot het deel van het molenerf of van de stelling waarover de wieken draaien afgeschermd wordt. Toegang verboden! Maar het blijft altijd opletten geblazen, er zijn soms (kleine) lieden die hun eigen weg gaan.

Gasten op de molen vragen wel eens hoe snel zo’n molenwiek de stelling passeert, of ze schatten de snelheid zelf. En die schattingen lopen nogal uiteen, van 20 tot wel 100 km per uur. Toch is het niet moeilijk om de snelheid van de tip van de wiek te bepalen.

Als je maar weet dat het om π (Pi) draait.

In de wiskunde wordt Pi gedefinieerd als de verhouding tussen de omtrek en de diameter van een cirkel. Dus π = de omtrek gedeeld door de diameter. En dat geldt dus voor iedere cirkel. De wiskundige straal r van een cirkel komt overeen met de lengte van een molenwiek, de diameter d van een cirkel komt overeen met de roedelengte (2 wieken). Wanneer je dus de lengte van de roede weet, kun je de omtrek berekenen. De omtrek is dan 2πr of πd. De waarde van π is gelijk aan 3,14159265359 … Om te rekenen gebruiken we 3,14 want het resultaat komt niet op een centimeter.

De roede van korenmolen De Hoop is precies 21 meter lang. De uiteinden van de wieken beschrijven dus een cirkel door de lucht. De berekende omtrek is (π) 3,14 x 21 meter = 65,94 meter.

Dus iedere keer dat een wiek zijn rondje draait, legt het topje van de wiek die afstand af. Wanneer wij tarwe malen willen we graag met 60 endjes draaien. Dat wil zeggen dat er per minuut 60 wieken de stelling passeren. Een en dezelfde wiek komt dan dus 15 keer voorbij en legt in die minuut 15 x 65,94 = 989,1 meter af. Per uur is dat dus 60 x 989,1 = 59.346 meter, dus ruim 59 kilometer per uur.

Dus bij onze roedelengte van 21 meter is de snelheid van de wieken in km/uur vrijwel gelijk aan het aantal endjes dat per minuut de stelling passeert. Bijna 60 km per uur komt overeen met 60 endjes per minuut.

Met deze kennis kun je bijvoorbeeld ook uitrekenen wat de roedelengte moet zijn om exact met 60 km/uur synchroon te lopen met het 60 endjes per minuut.

Hoezo snelheid?

Om een wiek een snelheid van 60 km/uur te laten draaien, zal de wiek per minuut 1 km moeten afleggen. Bij 60 endjes (vier wieken) zal één wiek 15 keer per minuut langs de stelling scheren, dus legt die wiek 1.000 meter / 15 = 66,66 meter af, de omtrek van de cirkel.

Door deze omtrek te delen door π verkrijgen we de roedelengte: 66,66 / 3,14 = 21,23 meter. Zo zie je maar dat je met een klein beetje wiskunde meer inzicht krijgt in de snelheid van wieken!

Nieuwsgierige Aagjes

Dinsdagmiddag 13 juni 2017, schoolbezoek

De wieken draaien voor de prins, zonder de zeilen, alleen op de windborden met ongeveer 30 endjes, de wind is NW, kracht 3 (6m/s). Witte wolkjes en steeds meer blauw, alleen ruiken we de Sonac zo nu en dan, maar daar zijn we wel aan gewend. Het is goed toeven op de stelling door de molenaars Willem en Jan.

We hebben een groepsafspraak, gemaakt met een stagiaire van basisschool ”It Bynt” uit Sumar. Vroeg in de middag zien we ze vanaf de stelling al komen, 23 leerlingen van groep 5&6, hun juf, de stagiaire en 5 mede Pabo studenten van de Stenden Hogeschool uit Leeuwarden.

Vandaag gaat iedere studente (er zijn geen aankomende meesters gesignaleerd) met haar groepje leerlingen de molen verkennen. En ieder groepje gaat een aantal door ons opgestelde multiple choice vragen over korenmolen De Hoop, molens en molenaars beantwoorden.

Na een korte inleiding met wat algemene vragen aan de leerlingen over molens en molenaars, en een instructie over het beklimmen en afdalen van trappen komen de groepen een voor een in beweging om vier zolders en de stelling te ontdekken.

Onze gasten hebben geen toegang tot de smeer- of kapzolder, maar daar is alle begrip voor wanneer ze op de steenzolder het grote spoorwiel stilletjes zijn rondjes zien draaien.De groepjes vinden plekken in de molen om de vragen door te nemen zoals “welke molen hoort in dit rijtje niet thuis, -zaagmolen, -wipmolen, -droogmolen, -korenmolen”. Ze zitten bijvoorbeeld in het zonnetje op de stelling. Soms wordt er gestemd over het juiste antwoord, democratie in de dop.

Na een uurtje is iedereen weer op de begane grond, er klinkt applaus voor de molenaars, leuk. Eerst nog wat groepsfoto’s maken en dan gaan ze weer op pad, iedereen voorzien van een pondje pannenkoekenmeel, om thuis nog eens na te genieten van een middagje molen. Eet smakelijk.

Ze willen aandacht

Ze willen aandacht, de sponsoren op bijgaande afbeelding. Die aandacht krijgen ze van ons en van onze websitebezoekers. Kijk maar!

Maar, ze willen geen aandacht voor zichzelf. Hoewel, misschien toch wel een heel klein beetje.

Nee, ze willen aandacht voor Tytsjerksteradiel. Ze willen aandacht voor unieke en persoonlijke verhalen vertelt door inwoners uit de 17 dorpen. Je hoeft niet te lezen, gewoon luisteren, audio dus. Verhalen over heden, over verleden en over de toekomst. Maatschappelijke, sociale, culturele en ecologische verhalen, vertelt door onder andere kinderen, ouderen, boeren, museumdirecteuren en een enkele molenaar. Ze willen aandacht voor de Memory Route Tytsjerksteradiel.

Waar vind je die Memory Route T-diel?  Er zijn drie opties.

De eerste optie: Smartphone gebruikers krijgen gratis toegang tot de audiotour door middel van een paar eenvoudige stappen:

  1. Download gratis de app izi.TRAVEL op je smartphone
  2. Open de app(licatie) izi.TRAVEL
  3. Tik in de zoekbalk Tytsjerk, dan verschijnt de keuze voor de gids “Memory Route Tytsjerksteradiel” en ook voor “Vijversburg”. De keuze is aan jou.
  4. Je krijgt dan twee knoppen “DOORGAAN” of “VOORVERTONING”. Gewoon proberen. Er staan momenteel 62 verhalenvertellers voor je klaar om jou iets te vertellen. Zo ook molenaar Jan, verhaalnummer 11.
  5. En heb je alle verhalen van T-diel gehoord, dan valt er nog veel meer te (ver)halen binnen izi.TRAVEL, wereldwijde informatie.

De tweede optie: surf in je browser naar de memoryroute, daar kun je de verhalen ook beluisteren.

Tenslotte de derde optie: als facebook gebruiker kun je ook naar memoryroutefriesland .

Veel plezier ermee.

 

Brandweeroefening en Nationale Molendag

Brandweeroefening

Vorige week was dus die brandweeroefening, scroll naar beneden voor meer informatie. Brandweerfotograaf Tjibbe de Boer heeft inmiddels voor de liefhebbers zijn foto’s gepubliceerd op 112-brandweer.com (Burgum). Die foto’s worden bij de brandweer gebruikt voor instructiedoeleinden. Voor een fotoverslag klik hier.

Nationale Molendag

Komende zaterdag is het weer molendag. U kunt een kijkje in onze molen nemen en uw vragen en opmerkingen kwijt bij de aanwezige molenaars. Misschien wilt u meer weten over de opleiding tot vrijwillig molenaar? Wij zijn aangesloten bij het Gilde van Vrijwillige Molenaars. Meer informatie vind u elders op de site.

Voor kinderen ligt er een kleurboekje klaar. Voor de veiligheid van kinderen is het wenselijk dat zij in en om de molen, ook op de stelling, begeleid worden door een volwassene. Hoe jammer het ook lijkt, erg jonge en kleine kinderen (onder de 5 à 6 jaar) zien we liever niet op de molen, de trappen zijn niet geschikt voor hen. De primaire verantwoordelijkheid ligt bij de begeleiders van die kinderen.

De molen is geopend van ca. 9:30 tot 16:00 uur. Ook de winkel is natuurlijk open voor aanschaf en advies over diverse meelproducten.

Hoewel het ook op zondag nog molendag is, is onze molen dan gesloten. U kunt dan, net als wij, een kijkje gaan nemen bij andere molens in heel Nederland. Voor nadere informatie ga naar de molenswebsite.