Signalen uit het verleden

Als je 100 jaar bent geworden komt de burgemeester bij je langs. En echtelieden die vele jaren met elkaar delen, de gouden (50), diamanten (60) en platina (70) huwelijksjubilea, worden door B&W of gemeentebesturen feestelijk onthaald. Dit gebeurt allemaal op basis van de signalering door de geautomatiseerde Burgerlijke Stand. Voor monumenten geldt dat niet, geen B&W die “geholpen spontaan” een eigenaar van een monument komt feliciteren als daartoe aanleiding bestaat. Monumenten worden toch ook ieder jaar een jaartje ouder, maar wie maalt daarom?

Er bestaat echter wel een soort “Burgerlijke Stand” voor monumenten, dat is het Monumentenregister. Een register dat door De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed wordt bijgehouden. Deze rijksdienst is onderdeel van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Onze molen is ingeschreven in het monumentenregister op 29 augustus 1972 met de status van Rijksmonument, uiteraard met een nummer, 35683 voor de liefhebbers. De nadere aanduiding luidt: “Bovenkruier met stelling, herbouwd in 1867”. De molen is dus ruim 150 jaar oud, maar dat wisten we al, dat hebben we vorig jaar nog gevierd.

De eigenaar van de molen is de Stichting Behoud Monumenten T-diel, die namens de Gemeente Tytsjerksteradiel het beheer voert over een achttal kerktorens in Tytsjerksteradiel en over onze molen. De eigenaar bedacht, gelet op de bereikte leeftijd van zijn molen, dat hij de molen dan maar zelf in het zonnetje moest zetten. Een zonnetje in de vorm van een ANWB Informatiebord, aan de hand waarvan bezoekers en bewoners uit de regio kennis kunnen maken met rijksmonument Korenmolen De Hoop in Sumar.

Kunt u het bord op uw scherm niet goed lezen, of heeft de tekst uw nieuwsgierigheid gewekt, kom dan langs in Sumar en bezoek de molen. U kunt ‘m niet missen!

 

Voorzitter gezocht, Willem verlaat De Hoop

In mei gaf molenaar Willem Oosterbaan te kennen dat hij stopte met zijn werkzaamheden als voorzitter van de “Stichting Korenmolen De Hoop Sumar” en als vrijwillige molenaar op onze molen. Natuurlijk schrokken wij van dit bericht, maar het lag in de lijn der verwachtingen. Willem was al een halfjaar molenaar op een molen in Rolde, en had het er erg naar zijn zin. Ook had hij bij het aanvaarden van zijn functie als voorzitter al aangegeven dat hij die functie maximaal 1 à 2 jaar zou vervullen, en die 2 jaar kwam al aardig in zicht.

In april 2016 verscheen Willem op de molen, het leek hem wel wat om molenaar te worden. Al anderhalf jaar later, op 11 oktober 2017, slaagde Willem voor het examen van het Gilde van Vrijwillige Molenaars. Vrij snel daarna ging hij ook draaien op een molen in Rolde, om zelfstandig met het ambacht bezig te kunnen zijn.

Tijdens een molenaarsuitje naar Zuidlaren, door Willem georganiseerd, werd hem gevraagd om voorzitter te worden. Dat wilde hij wel. Officieel was Willem voorzitter per 2 sept 2016 en eindigde zijn voorzitterschap per 29 mei 2018. Willem zette zich voor honderd procent in voor de molen. Niet dat hij als a-technicus een hamer hanteerde, dat liet hij graag aan anderen over, maar organiseren kon hij wel. Dat hebben o.a. de vrijwillige molenaars, de eigenaar van de molen (Stichting Behoud Monumenten T-diel) en de gemeentelijke bouwtechnische – en groenbeheer specialisten alsmede de omwonenden van de molen wel gemerkt.

Naast het groot onderhoud van de molen op initiatief van de Stichting Behoud Monumenten T-diel werd op initiatief van Willem de biotoop rond de molen aangepakt. Buurmans bomen werden geslecht en de gemeente was na enig aandringen door Willem ook bereid om een gemeentelijke bomensingel te verwijderen. De molen krijgt nu weer wind vanuit het zuid- tot noordwesten en is goed zichtbaar vanaf de openbare weg.

Ook het (gemeentelijke) terrein om de molen, waar tot ruim op stellinghoogte struiken en bomen stonden, werd in een mega burenproject op de schop genomen, geheel belangeloos. Na wat duwen door Willem heeft de gemeente het terrein weer ingezaaid en er een meidoornhaag omheen geplaatst.

De molen stond er dus weer goed bij toen het 150-jarig jubileum van De Hoop zich aandiende in oktober 2017. De viering daarvan zal jullie niet zijn ontgaan en ook bij de voorbereiding daarvan speelde Willem een grote rol.

Willem is inmiddels met stille trom vertrokken. Uiteraard bedanken we hem voor alle werkzaamheden die hij week in week uit uitvoerde, en niet alleen op zaterdag. We wensen hem veel succes met zijn verdere loopbaan als vrijwillige molenaar in Rolde en omgeving, bij de molenaars van Drentse Aa en Hunze.

O ja, we hebben nu een vacature: onbezoldigd voorzitter van de Stichting Korenmolen De Hoop Sumar. Misschien iets voor jou? Kom op een zaterdagochtend eens langs op de molen voor een eerste kennismaking, en misschien kunnen we je naast voorzitter ook warm maken voor de opleiding tot vrijwillige molenaar

Nationale molendag

Op zaterdag 12 mei is de molen geopend van 9:00 tot 16:00 uur.

Op zondag 13 mei zijn wij niet geopend

De molen is te bezoeken, alle zolders zijn op verzoek toegankelijk en de winkel is natuurlijk geopend. Tarwe, spelt, mais, rogge, gist, rozijnen en nog veel meer, alles voor een zelf te bakken brood.

Molenwinkel in kikkerperspectief

Als je meer wilt weten over de opleiding tot vrijwillige molenaar, schiet een aanwezige molenaar aan. Het ambacht van molenaar staat sinds januari op de UNESCO lijst van Immaterieel Erfgoed. Kom je de groep vrijwilligers versterken, heb je belangstelling voor het molenaarsvak of wil je wel een molenaarswinkel runnen, schroom niet te vragen naar de mogelijkheden.

Met de hand kruien, een vak apart!

De functie van penningmeester bij de Stichting Korenmolen De Hoop Sumar is inmiddels ingevuld door niet minder dan leerlingmolenaar Eric van der Vegte, hierboven in actie. Hoe hij  dat financiële ambacht er van afbrengt moeten we nog even afwachten. Maar kruien kan hij al als de beste! Ook hij is zaterdag weer op de molen. Kom langs om kennis te maken. Tot zaterdag.

Help, Anne verlaat De Hoop

Afgelopen zaterdag gaf molenaar Anne Oosterdijk te kennen dat hij in april stopt met zijn werkzaamheden als vrijwilliger op de molen. Dat was even schrikken voor de aanwezige molenaars. Er rezen allemaal vragen op, waarom vertrek je, hoe moeten we verder zonder jou, kunnen we het tij keren, etc. Natuurlijk weet je dat een vrijwilliger ooit zal stoppen, maar het moment waarop is vaak een verrassing.

Na negen intensieve jaren als vrijwillig molenaar, penningmeester en winkelbeheerder wil Anne meer tijd voor zichzelf en de gemeenschap in en om Eastermar. De reden van zijn vertrek is dat hij gehoopt had dat van zijn winkelwerkzaamheden de verkoopopbrengst van molenmeel voor een gedeelte naar de dorpsgemeenschap zou vloeien, als bijdrage aan plaatselijke initiatieven. Helaas kon zijn streven niet gerealiseerd worden, daar de opbrengst van de winkel ook hard nodig is om klein onderhoud aan de molen te financieren. Als molenaars zijn wij op basis van het huurcontract verplicht klein onderhoud aan de molen uit te voeren. Van de gemeente Tytsjerksteradiel ontvangen we enige subsidie, maar die subsidie is nauwelijks voldoende om de molenaars op temperatuur te houden en de molen in het licht te zetten.

Jammer dat molenaar Anne vertrekt. Uiteraard bedanken we Anne voor alle werkzaamheden die hij iedere week uitvoerde, en niet alleen op zaterdag. We zullen hem missen in de winkel en als penningmeester van de “Stichting Korenmolen De Hoop Sumar”. Ook de trouwe klanten van de molen zullen hem missen. Hij was het gezicht van de molen.

Het gezicht van de molen

De vrijwillige molenaars zullen de komende tijd op de winkel passen. Ook gaan we op zoek naar een nieuwe vrijwilliger voor de functie van penningmeester (m/v) en we gaan op zoek naar een nieuwe beheerder (m/v) van de winkel, wellicht te combineren in één persoon (m/v). Maar meerdere vrijwilligers voor de winkel zijn natuurlijk ook van harte welkom, je hoeft geen molenaar te zijn of te worden om onze klanten van bakproducten te voorzien! Maar je wordt wel het nieuwe gezicht van de molen (m/v)!

Keuze-stress van een molenaar, hoeveel zeil leg ik voor?

Een co-productie van leerlingmolenaar Eric en molenaar Jan Borst.

Eric vertelt: Zoals op de foto van De Hoop hier onder zal je een molen niet vaak opgezeild zien. Elke wiek een andere hoeveelheid zeil. Dit was niet het gevolg van het niet kunnen beslissen hoeveel zeil er op moest, want afgelopen zaterdag was het heel rustig weer, windje zuid van 1 à 2 beaufort, soms in een vlaagje misschien even 3 beaufort. Bij dat soort weer is bijna alles goed. Nee, het was het resultaat van een zwicht oefening, die ik als leerlingmolenaar heb gedaan o.l.v. Jan. Wat zwichten is leggen we zo uit, maar laat ik mij even voorstellen.

Eric schoont een maalsteen

Mijn naam is Eric van der Vegte, 62 jaar, vrouw en drie zoons en werkzaam in de techniek, als mechanisch ontwerper bij een firma die complexe verpakkingsmachines ontwerpt en produceert voor grote webwinkels over de hele wereld. Ik ben als leerling op de molen beland na een rondleiding, waarbij ik genoeglijk met een aantal van de molenaars heb staan praten. Een week later werd ik benaderd door molenaar en voorzitter Willem, met de vraag of ik het leuk zou vinden om molenaar te worden. Dat sprak mij direct aan, zowel wegens de techniek, als het goede gevoel wat ik had bij de molenaars die ik had gesproken. Het leek me een leuke ploeg en met een naderend pensioen was ik al op zoek naar iets waar ik mijn energie en kennis in kan steken. Het geeft ook een goed gevoel om op deze manier mee te helpen om een stuk werelderfgoed voor het nageslacht te behouden. Ik heb nog wel even na moeten denken over de hoeveelheid tijd die er zeker de eerste paar jaar in gaat zitten, omdat je voor het behalen van het molenaarsexamen een tot drie jaar flink moet studeren en ook veel praktijkuren moet maken op allerlei typen molens. Ik heb voor mezelf besloten om die uitdaging aan te gaan, ondanks mijn andere hobby’s, zoals zeilen, techniek en doe-het-zelven. Ik ben nu sinds oktober vorig jaar in opleiding en ik vind het hier geweldig.

Erics zwicht resultaat

Maar nu dat zwichten …. Daarvoor geef ik het woord aan Jan, want die had dat stuk van het verhaal net klaar, toen ik voorstelde om mij n.a.v. die foto meteen even voor te stellen.

Op oude zeilschepen als barkentijnen en fregatten werd het zeiloppervlak aangepast door te zwichten. Op moderne zeilschepen wordt daarvoor een andere term gebruikt, er wordt gereefd. Op een molen wordt de oude term gebruikt, er wordt gezwicht.

Wat wordt onder zwichten of reven verstaan? De molenaar verkleint of vergroot het zeiloppervlakte zodanig dat de molen bij de dan heersende windsterkte optimaal zal draaien. Hierbij zal hij er ook achter komen dat de heersende windsterkte nog al variabel is, met flinke uitschieters, waarbij de windrichting ook zomaar een aantal streken kan draaien.

Het gaande werk in onze korenmolen is zodanig geconstrueerd dat de wiekenas met ca. 15 omwentelingen per minuut de maalstenen optimaal laat draaien. De steenspil draait 7 maal sneller dan de wiekenas. De door de steenspil aangedreven maalsteen (loper) maakt dan dus ruim 100 omwentelingen per minuut. De molenaar zal proberen om het zeiloppervlakte zodanig groot te maken dat die gewenste snelheid wordt bereikt en niet wordt overschreden.

min-of-meer gezwicht

Op iedere wiek is een rechthoekig zeil van ca. 10 x 1,5 meter aangebracht aan de linkerkant van de roede, voor het hekwerk dat zich daar bevindt (Nr 1 “vol zeil”, links op de tekening). Bovenaan iedere wiek zit dat zeil aan beide zeilhoeken vast. Wanneer de molen niet wordt gebruikt is het zeil verticaal opgerold en aan de rechterzijde om de roede en windborden naar de achterzijde van de wiek verplaatst en vastgezet.

Wanneer we graan willen malen, worden de zeilen wiek voor wiek naar de voorzijde verplaatst, uitgerold en vastgezet aan klampen op de roede en met touwen aan de onderzijde vastgezet aan de wiek. Om het zeil vlak te trekken bevinden zich nog drie lijnen aan de linkerkant van het zeil op ongeveer 2,5 meter van elkaar. Die lijnen lopen aan de linker- en achterzijde van het hekwerk naar beneden waar de molenaar ze vastzet. Dit zijn de zogenaamde zwichtlijnen.

Bij zwakke tot matige wind draaien we met vier volle zeilen. Neemt de wind toe en draait de molen naar het oordeel van de molenaar te snel, dan moet hij zwichten, d.w.z. de zeilen voor een deel wegrollen. Onder gewone omstandigheden gebeurt dat op alle wieken, om een evenwichtige windbelasting op de wiekenas te behouden.

We onderscheiden verschillende zwichtstanden zoals in bovenstaande tekening aangegeven: (2) duikertje tot eerste zwichtlijn, (3) lange halve en (4) halve tot de tweede zwichtlijn, (5) hoge lijn en (6) stormeindje tot de derde zwichtlijn.

Natuurlijk kun je het zeil ook helemaal wegrollen, en zelfs de borden aan de rechterzijde van de roede wegnemen om nog minder wind te vangen, maar als dat nodig is kun je als molenaar maar beter thuis blijven.

In de wind en in de schijnwerpers

Een bericht van onze voorzitter, Willem Oosterbaan

Van oudsher werden molens in het vrije veld of aan de rand van dorp of stad gebouwd, eventueel als stellingmolen om hoogte te winnen, zoals bij onze molen De Hoop. Zo werd bereikt dat de wind vanuit alle richtingen de molen ongehinderd kon bereiken. Toch bleef een goede windvang altijd een punt van zorg. Geen wind betekende geen inkomen voor de molenaars. Oprukkende en steeds hogere bebouwing alsmede opgaande beplanting kunnen een belemmering van de windaanvoer gaan vormen.

Tot het einde van de 18e eeuw waren landheren eigenaar van de wind. Een vergunning om een molen te laten draaien, het zogeheten windrecht, ging gepaard met de verplichting om jaarlijks windpacht te betalen. Hierbij werd de molenaar recht van vrije wind verzekerd. Tegenwoordig biedt het bestemmingsplan de beste mogelijkheden om de molenbiotoop te beschermen.

Voormalige bomen richting rotonde

Tot een goed jaar geleden ondervond onze molen steeds meer last van de rondom de molen opschietende beplanting. Van een constante windaanvoer was geen sprake meer. Vooral de hoge bomen aan de zuidwestzijde van de molen belemmerden de windaanvoer. In goed overleg met onze buurman en boomeigenaar Wytze Postmus en met de gemeente werd besloten om de bomen te rooien. Daar we heel vaak een ZW-wind in Nederland hebben was deze actie het begin van een verbetering van de molenbiotoop. Daar de wind nu minder belemmeringen tegenkwam en er daardoor een meer constante aanvoer van wind was gewaarborgd, konden de wieken van de molen ook regelmatiger draaien en had dit weer tot gevolg dat de molenkap minder stond te schudden. Ook de maalstenen draaiden constanter, waardoor we een nog betere kwaliteit meel gingen fabriceren.

De wind belemmerende bomen en struiken op het molenerf konden in eerste instantie door gebrek aan financiële middelen van de molenaars niet worden aangepakt. Echter onze andere buurman Transportbedrijf Aize Postmus sprong bij en met o.a. zijn hulp en in overleg met de gemeente werd het molenerf opgeknapt.

De reacties van de dorpsbewoners, klanten en bezoekers over hoe de molen er nu bijstaat zijn heel positief. De verlichting van de molen tijdens de donkere uren kwam door deze acties ook veel beter tot zijn recht, gelet op de vele positieve reacties van de omwonenden en buurtgenoten.

Eind 2017 hebben de wethouders van de gemeente Tytsjerksteradiel voor een werkbezoek de molen bezocht. Tijdens de rondleiding werd o.a. gesproken over de vraag hoe we de molen nog meer als blikvanger voor de gemeente in beeld kunnen brengen. Begin maart is de opslag van bomen aan de Koekoekswei door de gemeente verwijderd. De molen is nu vanuit alle richtingen duidelijk zichtbaar en de molenbiotoop is wederom verbeterd.

Zicht op De Hoop vanaf rotonde

Vanaf de Sintrale As en de rotonde is de molen ook in de avond en ochtend door de verlichting goed te zien. De lovende reacties op de verlichte molen zijn echt overweldigend. Er zijn zelfs kerstkaarten van gemaakt.

Door bovengenoemde acties is molen De Hoop nog beeldbepalender geworden voor Sumar en voor de gemeente Tytsjerksteradiel, die via de Stichting Behoud Monumenten toch de eigenaar van deze korenmolen is. Molen de Hoop staat nu in de schijnwerpers en in de wind. Laten we er met z’n alle voor zorgen dat deze situatie de komende decennia wordt bestendigd.